Trouw, dinsdag 6 maart 2007

door Eildert Mulder

 

Volgens de ene dokter is de Iraanse asielzoeker Faris kierewiet, 

volgens de psychiater op wiens advies men vaart is hij juist 

wilsbekwaam, zodat hij kan worden uitgezet. Trouw volgde Faris op zijn 

laatste stappen in Nederland, die hij nam met een zelfverzekerheid die 

misschien juist wel het ergste doet vrezen.

 

De vogel heeft gewonnen. Faris is inderdaad naar Schiphol gekomen. Hij 

draagt dezelfde bruine cilinderhoed als gisteren. En hij heeft 

dezelfde vriendelijke, gelaten blik.

Een fors gebouwde man regelt vandaag de incheckprocedure. Faris heeft 

medische begeleiding nodig op de vlucht naar Teheran, zo liet de 

migratie-organisatie IOM eerder weten.

Want Faris is in de war. Dat was een dag eerder al gebleken in 

Amsterdam, in het kantoor van hulporganisatie ASKV, een lage ruimte 

met foto's van demonsrtaties aan de muur.

Toegeeflijk glimlacht hij daar, als hij half fluisterend en 

hoofdschuddend zegt:"Nee, dat kunnen jullie niet begrijpen". Zojuist 

heeft hij vertelt dat een vogel hem heeft gezegd dat hij terug moet 

naar zijn geboorteland Iran. "Naar de natuur moet je luisteren."

Faris is asielzoeker. Jaren heeft hij gevochten tegen datgene waar hij 

nu zelf om heeft gevraagd, de terugreis naar Iran.

Uitgerekend nu, nu hij volgens zijn advocaat uitstekende kansen heeft 

om te profiteren van het op handen zijnde pardon dat het nieuwe 

kabinet net heeft aangekondigd.

Faris handelt uit vrije wil, zegt de migratie-organisatie IOM die 

uitgeprocedeerde asielzoekers helpt met hun terugreis. IOM vaart op 

het kompas van Flip Jan van Oenen, als arts verbonden aan Mentrum, 

instelling voor geestelijke gezondheidszorg in Amsterdam. Hij heeft 

zelf een uur met Fari gepraat en hem mede daarop wilsbekwaam verklaard.

Maar in de ruimte van het Askv zit de vrije wil van Faris verstrikt in 

wanen. Binnen vijf minuten zijn de belangrijkste elementen de revue 

gepasseerd die voorkwamen in een eerdere samenvatting van het relaas 

van Faris, gemaakt door hulpverleenster Petra Schultz: booswichten die 

drugs in zijn eten stoppen, het proces dat hij op vliegveld Teheran 

zal aanspannen tegen iedereen die hem dwarszit, en de duidelijkheid 

die de Iraanse rechter hem zal geven.

Hij smacht naar de ontmoeting met die 'rechter', zelfs als hem dat 

zijn leven zou kosten. "Dat moet dan maar", mompeld hij 

schouderophalend.

Wat is de vrije wil van iemand die luistert naar de bevelen van een 

vogel? Los van de vraag of die vogel wel of niet gelijk heeft. Echt 

gelukkig is Faris in Nederland nooit geworden. In 1999 vluchtte hij 

met vrouw en kind naar Nederland. Hij was opgepakt bij en demonstratie 

en had volgens staande Iraanse praktijk daarvoor op het bureau een 

bestraffing gekregen, die mogelijk het etiket foltering verdient.

Zijn vluchtverhaal overtuigde de Nederlandse autoriteiten niet. Zijn 

vrouw keerde met hun naar Iran terug, al na een half jaar. Ze zijn 

gescheiden.

Voor Faris begon de tocht over de kruisweg van een asielzoeker uit de 

jaren nul van deze eeuw. Kernbegrippen: kansloze procedures, 

depressies, zelfmoordpogingen, gedwongen opnames, psychofarmaca en op 

den duur dakloosheid. Met als afsluiting zijn gang naar het IOM, dat 

tijdelijk onderdak voor hem regelt, in afwachting van de terugreis.

IOM is niet blij als op dinsdag 21 februari in Trouw een stuk 

verschijnt over Faris en de twijfel het vrijwillige karakter van diens 

reis naar Teheran. De woordvoerster klaagt over hulporganisaties die 

onder alle omstandigheden het beter vinden dat in Nederland in de goot 

liggen, dan dat ze naar hun land teruggaan.

In contacten met IOM is 'zorgvuldigheid' een kernbegrip, dat keer op 

keer terugkomt. in een email vat de organisatie samen hoe het gegaan 

is: "IOM ontving een signaal dat client ziek zou zijn. Daarom heeft 

IOM client gevraagd om medische verklaringen van een behandelend arts 

over te leggen aan IOM. Uit de medische verklaringen bleek dat client 

medische begeleiding tijdens zijn reis nodig heeft en dat hij 

wilsbekwaam is. Conform dit advies en in samenspraak met client regelt 

IOM zijn reis."

Digitaal klopt het hele verhaal als een bus.

Faris gaat zelf naar de Iraanse ambassade, waar hij een tijdelijk 

reisdokument krijgt. IOM boekt vervolgens een vlucht nar Teheran.

IOM zegt meer vertrouwen te hebben in de medische kennis van een arts, 

dan die van hulpverleenster Schultz. Zij kent hem goed en zegt dat hij 

zijn psychofarmaca niet inneemt.

IOM zal proberen voor de krant een gesprek met Faris te regelen maar 

meldt dat hij niet wil. Een uur later loopt hij het kantoor van het 

ASKV binnen. Bij het gesprek is een bekende medicus aanwezig: Ivan 

Wolffers, hoogleraar geneeskunde en cultuur.

Wolffers voert de conversatie met Faris. Het blijkt onbegonnen werk 

voor de medicus. Van echte wanen win je niet. Faris zegt dat Iran een 

"heilig land is, echt hoor". Maar er wonen ook slechte mensen met 

grote baarden. De Iraanse ambassade heeft hem beloofd dat hij op het 

vliegveld Teheran mag praten over 'het proces'.

Misschien mag hij daar ook een paar vragen beantwoorden, want de 

ambassade kent zijn asielverleden. Je kunt je overigens moeilijk 

voorstellen dat er iemand is die een zo treurig menselijk wrak nog wil 

lastig vallen.

Maar wat zijn de vooruitzichten als de douane hem zonder problemen 

binnen laat? Hij wil zelf in Iran niet naar zijn moeder toe, zoals hij 

nu is.

Wolffers vraagt Faris goed op te letten, misschien zegt de vogel dat 

hij toch beter in Nederland kan blijven. Faris knikt instemmend, maar 

kort daarop beeindigd hij abrupt het gesprek.

"Legt u mij eens uit waarom ik u zou moeten vertrouwen?" vraagt hij 

Wolffers. "Ik vertrouw alleen Petra. Ik ben hier gekomen om van haar 

afscheid te nemen." Hij staat op en vertrekt.

Hij laat verbijstering achter. Dit is een misverstand. Het is 

onmogelijk dat een arts, zelfs als die geen psychiater is, langer dan 

vijf minuten met hem converseert zonder te merken dat hij zwaar 

gestoord is.

Maar ook: wat was hij bij het afscheid beslist. Functioneert de wil 

ook als de hersenen op hol zijn geslagen? Maar is dat wel dezelfde wil 

als die in het woord 'wilsbekwaam' van de arts? Was het trouwens niet 

een goed idee geweest om een psychiater het laatste woorde te geven? 

Wat er in de laatste 24 uur gebeurt is voorspelbaar. Wolffers belt 

IoM, Wolffers belt dokter van Oenen.

Hij praat als Brugman. Dit gaat niet goed straks in Teheran, zegt hij, 

deze man moet worden opgenomen.

IOM zal nog eens met Van Oenen spreken. Later bericht de organisatie 

dat de reis toch doorgaat. Een week na Faris' aftocht geeft Van Oenen 

een toelichting: "Wij kennen hem acht jaar. Hij heeft met acht 

psychiaters te maken gehad. We hebben geoordeeld op basis van het 

beeld dat wij gedurende die lange periode hebben gevormd. Soms is hij 

de realiteit kwijt. Maar door de grote lijn wist hij wat er aan de 

hand was."

Van Oenen vertelt over zijn gesprek met Faris, het enige dat hijzelf 

met hem had: "Het klopte met het beeld. Het is een wonderlijke, 

verwarde man, die wel bij het gesprek kan blijven.Hij zegt vreemde 

dingen. Nee, hij heeft het bij mij niet gehad over die vogel of over 

drugs in zijn eten."

Na zijn gesprek met Wolffers heeft Oenen nog wel bij IOM geopperd een 

'neutrale' psychiater in te schakelen voor een second opinion. Maar 

het gebeurt niet. IOM: "We vertrouwden op Mentrum en hadden geen 

second opinion nodig."

Na negen dagen belt Faris Petra. Hij klaagt over de vele politie in 

Teheran, waardoor het moeilijker is in parken te slapen dan in 

Amsterdam. Papieren heeft hij niet, in eigen land leeft hij als een 

illegaal. Die forse begeleider van Schiphol, was overigens een agent 

uit Osdorp die hij kende, meldt hij. Voor wat het waard is.

Hij belt vanuit het huis van zijn broer maar komt weinig bij zijn 

familie want 'anders krijgen die ook last van die mensen'. Hij werkt 

nog aan zijn 'proces'. Maar mocht dat toch niet lukken in Teheran, of 

Petra dan nog een plek voor hem weet?

 

In verband met de privacy is Faris een gefingeerde naam.