Inmiddels is het Stateless Stories Café toe aan zijn vierde editie. Opnieuw komen mensen met uiteenlopende achtergronden samen rond het thema staatloosheid. In de Pauluskerk in Rotterdam ontmoeten staatloze mensen, politici, NGO-medewerkers en andere geïnteresseerden elkaar om ervaringen te delen en meer te leren over de gevolgen van staatloosheid. Ook deze middag wordt al snel duidelijk dat staatloosheid veel meer is dan het ontbreken van een bureaucratisch papiertje. Het raakt bijna ieder onderdeel van het dagelijks leven.
De zaal zit al goed vol wanneer de presentatoren van de Stateless Rights Community, Riam en Anas, de middag openen. Riam neemt als eerste het woord en begint met haar eigen verhaal. Ze vertelt wat het betekent om staatloos te zijn en hoeveel onzekerheid dat met zich meebrengt. Zo leefde ze met de angst dat haar kinderen van haar konden worden afgenomen, juist omdat zij zelf geen nationaliteit had.
Vanuit die ervaringen ontstond ook haar wens om iets te veranderen. Ze vertelt over haar start bij het Stateless Rights Collective (SRC), waarin staatloze mensen zich verenigen om hun ervaringen te delen en op te komen voor hun rechten, met ondersteuning van het ASKV.
Anas neemt het daarna over en vertelt wat de aanwezigen die middag kunnen verwachten. Voordat de persoonlijke verhalen verdergaan, legt Stefania van ISI uit wat staatloosheid precies betekent. Ze maakt het begrip concreet door stil te staan bij dingen die voor veel mensen nauwelijks aandacht vragen: “Je identificeren. Werken. Reizen. Een toekomst plannen.” Voor staatloze mensen zijn juist die alledaagse dingen vaak ingewikkeld of zelfs onmogelijk. Ook komt de podcast van SRC ter sprake, waarin staatloze mensen zelf vertellen over hun leven en ervaringen.
De omvang van het probleem is groot. Wereldwijd zijn naar schatting zo’n 15 miljoen mensen staatloos. Catharina Gerritsen van het ASKV vertelt vervolgens meer over de laatste cijfers in Nederland, die nu gepubliceerd zijn op www.staatloosheid.nl. Maar cijfers vertellen slechts een deel van het verhaal. Wat staatloosheid werkelijk betekent, wordt vooral duidelijk wanneer de mensen waar het echt om gaat het woord krijgen.
Altijd blijven wachten
Anas deelt als eerste zijn persoonlijke verhaal. Hij is Palestijn en groeide op met staatloosheid. Zijn ouders vluchtten tijdens de Nakba in 1948 naar Syrië en later naar de Verenigde Arabische Emiraten, maar daar kregen zij nooit de nationaliteit van dat land.
Omdat Nederland Palestina niet erkent als staat, bracht dat een hoop problemen met zich mee toen Anas naar Nederland kwam. Na drie jaar wachten wacht hij nog altijd op zijn tweede interview met de IND. “Drie jaar wachten op een volgend gesprek.” Dat is lang: drie jaar waarin je geen perspectief hebt, maar ondertussen wel verder wilt met je leven.
Zijn verhaal laat zien wat lange procedures in de praktijk met je doen. Dossiers worden behandeld, afspraken laten op zich wachten, maar de tijd voor de persoon zelf gaat gewoon door. Of eigenlijk: soms juist niet. Want hoe maak je plannen wanneer je niet weet “wat er volgende maand of volgend jaar mogelijk is?”
Daarna vertelt Ahmed zijn verhaal. Ahmed is Rohingya en woont in een asielzoekerscentrum. Hij heeft een meldplicht en kan daardoor niet zomaar naar andere steden reizen. Voor hemzelf is dat al beperkend, maar het wordt nog moeilijker wanneer zijn kinderen vragen beginnen te stellen. Zij vragen hem: “Waarom zijn wij staatloos? Waarom kunnen wij niet gewoon reizen? Waarom mogen andere kinderen dat wel en wij niet?”
Het zijn vragen waarop Ahmed als vader een antwoord probeert te geven, terwijl de situatie nauwelijks uit te leggen is. Zijn kinderen hebben er niet voor gekozen om staatloos te zijn, maar worden wel dagelijks geconfronteerd met de gevolgen. Juist hun vraag maakt duidelijk hoe direct die gevolgen ook voor kinderen voelbaar zijn. Er valt een stilte in de zaal. Veel ouders die ongetwijfeld ook in het publiek zitten, voelen de pijn van Ahmed.
Dan staat de 19-jarige Majed op om naar het podium te lopen. Hij woont hier al sinds groep 5 en groeide op met vrienden, school en voetbal. Een jeugd die niet anders klinkt dan die van de doorsnee 19-jarige in Nederland. Maar Majed heeft geen verblijfsdocument. Tot zijn achttiende kon hij, door de leerplicht, nog naar school. Daarna veranderde er veel: geen school meer, werken is onmogelijk en daarmee wordt verder bouwen aan zijn toekomst steeds ingewikkelder. “Wat heb je aan een diploma als je daarna niet mag werken?” is dan ook de vraag die hij zelf opgooit.
Ondanks alles blijft Majed positief. Hij vertelt over zijn vrienden en zijn liefde voor voetbal en over wat hem op de been houdt. Een van zijn dromen is om naar het buitenland te gaan. Voor veel jongeren betekent dat uitkijken naar Albufeira, een stedentrip of simpelweg ontdekken wat er buiten Nederland ligt. Voor Majed blijft die wereld voorlopig buiten bereik.
Tekst vervolgt onder de foto’s
Van het kastje naar de muur
Na de persoonlijke verhalen verandert de opstelling. In kleine groepen gaan de aanwezigen met elkaar in gesprek. Er worden vragen gesteld, ervaringen gedeeld en nieuwe contacten gelegd. In verschillende groepen komt hetzelfde gevoel terug: verbazing. Aan de tafels gaat het bijvoorbeeld over de vraag: “Hoe kan het dat iemand hier jarenlang woont en toch geen duidelijkheid krijgt?” Ook bespreken de aanwezigen hoe mensen van instantie naar instantie worden gestuurd en telkens opnieuw hun situatie moeten uitleggen, opnieuw documenten moeten aanleveren en opnieuw moeten wachten. Als een plaat die steeds maar weer blijft hangen.
Na de gesprekken is er tijd om nog even te blijven. Aan tafels en met borden vol hapjes uit verschillende culturen gaan de gesprekken verder. Nummers worden uitgewisseld en mensen die elkaar aan het begin van de middag nog niet kenden, staan aan het einde uitgebreid met elkaar te praten.
Daarmee komt de vierde editie van het Stateless Stories Café ten einde. De middag laat opnieuw zien waarom dit soort bijeenkomsten nodig zijn. Cijfers en regels kunnen uitleggen wat staatloosheid is. Maar pas wanneer iemand vertelt hoe het is om jarenlang te wachten, wanneer een vader de vraag krijgt “Waarom mogen andere kinderen dat wel en wij niet?” of wanneer iemand zich afvraagt “Wat heb je aan een diploma als je daarna niet mag werken?”, wordt duidelijk wat staatloosheid werkelijk betekent. Juist door die verhalen met elkaar te delen, ontstaat ruimte voor begrip en ook verandering.
Het Stateless Stories Café werd georganiseerd door SRC, ASKV en ISI.
